تاریخچه

تاریخچه انرژی اتمی در افغانستان

درست در اواخر جنگ جهانی دوم در سال1324ش ( 1945م ) بود که اردوی امریکا بمب های اتومی را بالای دو شهر هیروشیما و ناکاساکی کشور جاپان استعمال نمود که منجر به کشته شدن 220000 شهروند ملکی جاپان گردیده ومتعاقب آن جنگ جهانی دوم نیز پایان یافت.

به دنبال این واقعه کشورهای پر قدرت دیگر جهان چون روسیه، انگلستان، فرانسه و چین نیز به ساختن سلاح اتمی مبادرت ورزیدند، که در سال1332ش (1953م) کشور روسیه موفق به ساخت بمب هایدروجنی شد. زمانیکه امریکا احساس کرد که ما دیگر یگانه کشوری نیستیم که به بمب اتمی دسترسی داریم ناچار در پی عدم استفاده و جلوگیری از ساخت آن بر آمدند، به همین منظور در دسمبر 1953م رئیس جمهور امریکا ایزون هاور (President Eisenhower) در چهل و هفتمین جلسه سالانه سازمان ملل متحد اداره منع سلاح هستوی و اتمی را پیشنهاد نمود. ایزونهاور بیانیه خویش را (که به سخنرانی اتم برای صلح معروف شد) به این عبارت (Atom for peace) آغاز کرد و نیز گفت « در جنگ اتمی هیچ کشوری کامیاب شده نمیتواند ، پس لازم است ملل متحد یک سازمان بیطرف و میانجی را صلاحیت داده تا تمام فعالیت های اتمی ممالک جهان راکنترل نماید» که سر انجام آژانس بین المللی انرژی اتمی International Atomic Energy Agency (IAEA) در 29 جون سال1957م در شهر نیویورک تأسیس و رسما اعلان موجودیت نمود، که بعدها مرکز آن شهر ویانا در کشور اتریش شناخته شد. از جمله اهداف و مسئولیت های اساسی این سازمان طبق مواد مندرج اساسنامه قرار ذیل است:

• رشد و توسعه تخنیک های صلح آمیز هستوی و عدم استفاده آن در عرصه های نظامی.
• اتخاذ تدابیر لازم جهت ارتقاء تحقیقات ، توسعه و تطبیق عملی انرژی اتمی برای مقاصد صلح آمیز.
• تهیه مواد، خدمات، تسهیلات و تجهیزات و تأسیسات برای تحقیقات و توسعه استفاده عملی انرژی اتمی با در نظر داشت مناطق و کشورهای در حال توسعه جهان.
• ارتقاء تبادله اطلاعات علمی و تخنیکی بین مراکز و سازمانهای انرژی اتمی عضو آژانس.
• تصویب و تأسیس استندردهای حفاظت هستویوتضمین این موضوع که کمکهای هستوی یا حمایت های آژانس در مقاصد نظامی و غیر صلح آمیز بکار گرفته نشود.

قابل تذکر است آژانس بین المللی انرژی اتمی در سال 1970م قانونی را به تصویب رساند که در آن کشورهای عضو مکلف اند فعالیت های اتمی خود را تحت نظر  این سازمان(IAEA) اجراء نمایند. البته در بین تصویب کنندگان این قانون کشورهای امریکا، روسیه، بریتانیا، فرانسه و چین به تیم نظارت کننده اجازه نمیدهد و در بدل آن در تربیه افراد تخنیکی کشورهای عضو کمک مینماید.

در این سازمان 151 کشور عضویت داشته که افغانستان نیز از جمله 23 کشوریست که از بدو تأسیس این سازمان (1957م مطابق 1335ش) عضویت آن را بدست آورده است.  

اداره انرژی اتمی افغانستان برای اولین بار در زمان سلطنت بابای ملت اعلیحضرت محمد ظاهر شاه به اهتمام مرحوم پوهاند داکتر عبداالغفار(کاکر) رئیس پوهنحی علوم طبیعی (پوهنحی ساینس فعلی) پوهنتون کابل ایجاد گردید ، که مرکز آن در پوهنتون کابل و رهبری آنرا نیز مرحوم پوهاند کاکر به عهده داشت و مدت زمانی را با حس وطندوستی و خدمتگزاری در این بخش انجام وظیفه نمودند. بعد از مرحوم کاکر مرحوم پوهاند داکتر بلبل شاه (جلال) رئیس پوهنحی و رئیس این اداره تعیینشده و بعد از ایشان پوهاند داکتر سید محمد (حسینی) رئیس پوهنحی و رئیس این اداره تعیین گردید. به همین ترتیب الی تأسیس اداره مستقل انرژی اتمی رؤسای پوهنحی ساینس به صفت رئیس اداره انرژی اتمی نیز ایفاء وظیفه مینمودند.

در زمان حکومت شهید سردار محمد داود خان (1352-1357ش) به کوشش مرحوم پوهاند (کاکر) و مرحوم داکتر عبدالقیوم(وردک) برای نخستین بار در پوهنتون کابل لابراتوار تطبیقات هستوی و همچنان در جوار پوهنتون کابل در شفاخانه علی آباد تعمیری برای مرکز تداوی مرض سرطان ساخته شد. که دوکتوران معالج آن مرحوم داکتر ملک اصغر ، داکتر عبدالصمد (سلیم) بودند، و محترم عبدالمالک (مالک) نیز به حیث کار شناس فنی(Technician)در آن کار مینمود.

 در سال 1358ش )مطابق1979م (در زمان تجاوز قشون سرخ شوروی سابق به افغانستان ارتباطات آژانس انرژی اتمی جهانی کم شد، اما با آنهم استادان پوهنحی ساینس پوهنتون کابل در خصوص روی کار آمدن انرژی اتمی مسالمت آمیز از هیچ نوع سعی و کوشش دریغ نکرده و پروژه های که قبلا به کمک آژانس بین المللی انرژی اتمی شروع شده بود تا حدی فعال نگهداشتند. مگر بعدها به اثر بحرانهای سیاسی و پیامدهای نامطلوب آن بخصوص جنگهای داخلی و تحمیلی فعالیت های مقدماتی انرژی اتمی افغانستان نه تنها بطور کامل متوقف، بلکه ماشین آلات و تکنالوژی دست داشته آنزمان نیز  توسط دشمنان منافع ملی به یغما و بعضا از بین برده شد.

در سال 1380ش )مطابق 2001م (بعد از گشایش صفحه جدید در نظام سیاسی کشور و در سلسله عودت مجدد مهاجرین به وطن محترم داکتر نور محمد (صافی) متخصص طب هستوی از فرانسه به کشور باز گشت و به صفت مشاور در وزارت صحت عامه برگزیده شد و به تعقیب آن محترم عبدالمالک (مالک) با همکاری وی از پیشاور تشریف آورده و در وزارت صحت عامه یک شعبه حفاظت از تشعشع را ایجاد نمود. وزیر صحت عامه وقت (دوکتورس سهیلا صدیق) با اغتنام از فرصت طی مکتوب رسمی به وزارت خارجه افغانستان خواهان از سرگیری ارتباط با آژانس بین المللی انرژی اتمی شد. بعد از آن در سال1382ش)2003م( استاد اسبق پوهنتون کابل محترم پوهاند داکتر عبدالحی (نظیفی) با داشتن 18 سال تجربه کاری در این عرصه به کشور عودت نمود که با رسیدن موصوف ارتباطات آژانس بین المللی انرژی اتمی تسریع گردید.

به اساس سعی و کوشش هیئت که از آژانس به سر پرستی داکتر سلیما (Dr.Slima) به کابل سفر نمود. به رهنمائی داکتر سلیما در اداره ملی حفاظت محیط زیست تحت رهبری شهزاده مصطفی ظاهر و به سکرتریت جار الله منصوری کمیته ساخته شد که این کمیته چهار عضو داشت از طرف کمیته مذکور به مقام ریاست جمهوری پیشنهاد گردید تا برای اعضای این کمیته برخی تسهیلات لازم  فراهم نماید و  بعدا از طرف داکتر نظیفی بمقام ریاست جمهوری پیشنهاد گردید تا در چو کات اداره محیط زیست بشکل یک کمیسیون منظور گردد و بعد از آن به کمیسیون مذکور بودیجه جداگانه اختصاص داده شد و نیز طی پیشنهادی دیگر تشکیلات اداری و بودجه سالانه آن بطور مجزا منظور گردید .      

بدین ترتیب اداره انرژی اتمی افغانستان به عنوان یک سازمان دولتی غیر انتفاعی به اساس اهداف و دورنمای خدمت به جامعه از طریق دست یابی به تخنیک های صلح آمیز هستوی تهداب گذاری و به تأسی از مصوبه شماره ۲حمل ١٣٨٧ شورای وزیران جمهوری اسلامی افغانستان و فرمان نهم مورخ ۲۲/١/١٣٨٩مقام ریاست جمهوری به عنوان کمیسیون عالی انرژی اتمی افغانستان

(Afghan•Atomic Energy Highcommission) و مخفف(AAEHC) مسمی و معرفی گردید.

کمیسیون عالی انرژی اتمی افغانستان که از جمله جوانترین واحدهای اداری دولت محسوب میگردد، متشکل از رئیس کمیسیون،رئیس بورد اجرائیوی و تخصصی و اعضای مشتمل میباشند که به شرح ذیل بیان میگردد:

• رئیس جمهور کشور  ............................................................................................... به حیث رئیس کمیسیون
• رئیس بورد اجرائیوی و تخصصی  .............................................................................. به حیث عضو کمیسیون
• سکرترجنرال انرژی اتمی (معاون بورد اجرائیوی و تخصصی)............................................ به حیث عضو کمیسیون
• وزیر دفاع ملی ....................................................................................................... به حیث عضو کمیسیون
• وزیر امور داخله ..................................................................................................... به حیث عضو کمیسیون
• رئیس عمومی امنیت ملی .......................................................................................... به حیث عضو کمیسیون
• وزیر امور خارجه..................................................................................................... به حیث عضو کمیسیون
• وزیر انرژی و آب .................................................................................................... به حیث عضو کمیسیون
• وزیر زراعت و مالداری ............................................................................................ به حیث عضو کمیسیون
• وزیر صحت عامه .................................................................................................... به حیث عضو کمیسیون
• وزیر معادن ............................................................................................................ به حیث عضو کمیسیون
• وزیر تحصیلات عالی ................................................................................................ به حیث عضو کمیسیون
• وزیر عدلیه ............................................................................................................ به حیث عضو کمیسیون
• رئیس عمومی اداره ملی حفاظت محیط زیست ................................................................  به حیث عضو کمیسیون

ریاست بورد اجرائیوی و تخصصی کمیسیون عالی انرژی اتمی افغانستان که توسط محترم پوهاند دوکتور عبدالحی (نظیفی) و معاونیت محترم دوکتور نور محمد (صافی) رهبری میشود، در سال 1389 با توجه بورد رهبری این اداره و همکاری کمیسیون مستقل اصلاحات اداری و خدمات ملکی تحت ریفورم و سیستم جدید رتب معاش قرار گرفت که از جمله تشکیل منظور شده آن که 125 نفر میرسید، اکثر بست های اداری و اجرائیوی آن از طریق رقابت آزاد استخدام گردید.

در سال 1390 نیز عطف توجه مسئولین و ریاست بورد رهبری اداره انرژی اتمی در بخش منابع بشری و جلب و جذب نیروی کاردان و متخصص بود که با در نظر داشت سطح تشکیل در حدود 70٪پرسونل آن از کدرهای جوان و مسلکی از طریق پروسه اصلاحات اداری و خدماتملکی تعیین بست و استخدام شدند، که در این ردیف یکی از بست های عالی رتبه نیز شامل گردید. پوهنیار دیپلوم انجینیر محمد رحمت الله (تنها) متخصص فزیک هسته توانست بحیث رئیس تطبیق تکنالوژی هستوی ریاست بورد اجرائیوی و تخصصی کمیسیون عالی انرژی اتمی افغانستان احراز بست نماید.

روند رشد و انکشاف اداره انرژی اتمی افغانستان در این مرحله توأم با تحکیم روابط و توسعه مناسبات با سایر سازمانها و ملل جهان همراه بود و رهبری اداره کوشید تا پیوسته با اشتراک و سهم فعال خویش در مجامع و کنفرانسهای جهانی و جلسات آژانس بین المللی انرژی اتمی کرسی جمهوری اسلامی افغانستان را خالی نگذاشته بلکه معرف یک افغانستان بیدار و همگام با جامعه جهانی باشد و درین راستا اهداف و برنامه های مشخص در سطح ملی و بین المللی در مطابقت با استراتیژی انکشاف ملی افغانستان (ANDS)داشته که از آن جمله میتوان به تربیه و رشد کدرهای متخصص و مسلکی ، اعزام کارشناسان به مراکز علمی تخصص هستوی در دوره های کوتاه مدت و طویل مدت(ماستری) و تهیه برنامهCPF یا (Country Program Framework) اشاره کرد.

در اخیر قدر دانی میگردد از اساتید فاضل و عالیقدر هر یک محترم پوهاند دکتور عبدالحی نظیفی، محترم پوهنوال دوکتور نظر محمد سلطانزی ځدراڼ که در تهیه و تنظیم این تاریخچه با ما همکاری و رهنمائی نمودند.

 

به امید آنروزی که افغانستان عزیز  نیز در ردیف کشورهائی قرار گیرد که  از تکنالوژی جدید صلح آمیزهستوی در شگوفائی، رفاه ،آرامش و آسایش ملت خویش استفاده نماید.